Thông tin
Tinh túy chất mộc của gốm Bàu Trúc (31/05/2017 09:21)
Việc nghiên cứu nghệ thuật gốm Chăm cho đến nay còn ít ỏi, bởi lẽ những công cuộc khai quật khảo cổ và những dấu hiệu về gốm Chăm còn trong giai đoạn mới bắt đầu được quan tâm. Một số tác giả, gần đây đã cố gắng lưu tâm đến mối quan hệ giữa văn hoá Sa Huỳnh và văn hoá Chăm trong đó có các loại hình gốm, đặc biệt là các sane phẩm chum bằng gốm thô trong chức năng làm mộ táng, chứa các di cốt hoả táng.
Phụ nữ người Chăm ở Bàu Trúc rất tỷ mỉ trong nghề gốm.
 Nhưng đó mới chỉ là một định hướng, còn cần nhiều dữ liệu và công sức nghiên cứu tìm kiếm hơn nữa. Theo một vài chỉ dẫn, các nhà khảo cổ đang tiến hành khai quật di chỉ Gò Sành thuộc thôn Phú Quang, xã Nhơn Hoà, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định. Đây là một di chỉ gồm nhiều lò gốm cổ, có lẽ thuộc văn hoá Chăm. Rất tiếc, công việc còn đang dang dở và chưa có một tư liệu và kết quả nào của công việc khai quật được công bố.
Nghệ thuật, kỹ thuật chế tác gốm Chăm trong quá khứ hẳn liên quan đến kỹ thuật chế tác gạch để xây dựng các tháp Chăm cổ kính mà một số ít trong đó vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Tuy nhiên, sự đứt đoạn trong truyền thống gốm Chăm, trong quan hệ giữa nghệ thuật gốm và chế tác gạch Chăm vẫn còn là một câu hỏi lớn, chưa được giải đáp thoả đáng. Hiện nay, nghề làm gốm Chăm chỉ còn tồn tại ở một bộ phận người Chăm ở Ninh Thuận và và điển hình là làng gốm Bàu Trúc (tiếng Chăm: Palay Hamu Trok) thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, cách thành phố Phan Rang - Tháp Chàm 10 km về hướng Nam. Làng gốm Bàu Trúc cùng với Làng dệt Mỹ Nghiệp được xem là làng nghề cổ nhất Đông Nam Á còn bảo lưu khá tốt truyền thống làm hoàn toàn bằng thủ công.

Nhiều gia đình sản xuất gốm chỉ cần treo một chiếc biển đơn sơ để nhận làm các công trình nghệ thuật bằng sản phẩm gốm.
Làng có tên Chăm là Paley Hamu Trok, người Việt gọi là Ma Tró, có địa danh hành chính là làng Vĩnh Thuận từ thời Minh Mạng (1832). Sau trận lụt lớn năm 1964 (Giáp Thìn), làng dời về nơi cao ráo hơn - nơi có nhiều trúc cạnh nơi có một cái ao khá lớn nên gọi là Bàu Trúc (trong tiếng Chăm bàu có nghĩa là ao - hồ).
Theo truyền thuyết dân gian, Tổ của nghề gốm Bàu Trúc là vợ chồng ông Poklong Chanh. Hơn ngàn năm trước, họ đã dạy cho phụ nữ trong làng cách lấy, nắn, nung đất sét thành những vật dụng bằng gốm nhằm phục vụ cho cuộc sống, từ đó khai sinh ra nghề gốm nơi đây. Nhớ ơn tổ nghề, bà con Chăm ở làng gốm Bàu Trúc đã lập đền thờ, tổ chức cúng tế Poklong Chanh long trọng vào dịp lễ hội Katê hàng năm, khoảng từ cuối tháng 9 đến tháng 10 dương lịch.
Nét độc đáo của làng gốm Bàu Trúc chính là 5 công đoạn chế tác ra sản phẩm gốm vẫn được duy trì, kế thừa và phát huy cho đến ngày nay. Theo một vài nghệ nhân lớn tuổi của làng Bầu Trúc, sản phẩm gốm của Bàu Trúc nổi tiếng có lẽ nhờ thổ nhưỡng của Bầu Trúc. Từ đất, qua nghệ thuật ủ pha đất với cát... rồi sự sáng tạo từ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân đã tạo nên những sản phẩm gốm mộc mạc mà vừa độc đáo, vừa nghệ thuật.
Người dân ở Bầu Trúc đã dùng đôi bàn tay khéo léo của mình, những vòng tre và những vỏ sò để tạo ra những tác phẩm vô giá. Thật ngạc nhiên trong khi những làng nghề gốm khác đã đổi sang dùng bàn xoay như một công cụ thiết yếu, thì trái lại các nghệ nhân Chăm vẫn dựa vào đôi bàn tay tài năng của mình và những công cụ thô sơ cổ truyền. Để tạo ra một sản phẩm gốm, một nghệ nhân Chăm chỉ cần dùng một cái đe - cái đế bằng gỗ (không phải vòng xoay) và các công cụ thô sơ khác cùng với đất tơi, sau đó dùng tay để nặn những mẫu đất sét thành những tác phẩm mà họ muốn. Bằng những thao tác khéo léo, các dụng cụ như vậy, rất nhiều sản phẩm tuyệt vời đã được hình thành.
Trong nhiều dòng gốm đang thịnh hành ở Việt Nam, điều làm nên sự khác biệt của gốm Bàu Trúc - Ninh Thuận không đến từ giá cả mà đến từ sự mộc mạc, dấu ấn của nghệ thuật thủ công đặc trưng và không có lóp men bóng loáng như các dòng gốm khác. Nói cách khác, giá trị quà tặng của sản phẩm gốm Bàu Trúc, Ninh Thuận đến từ sự độc nhất trong từng sản phẩm do độ vênh giữa những sản phẩm trong quá trình nặn gốm và nung hoàn toàn thủ công, cùng những hỏa biến độc đáo, tự nhiên.
Không chỉ khi ra nước ngoài, ngay khách hàng trong nước cũng dễ dàng nhận ra sự khác biệt của gốm Bàu Trúc Ninh Thuận với các dòng gốm khác như gốm Lái Thiêu (Bình Dương), gốm Biên Hòa (Đồng Nai), gốm Bát Tràng (Hà Nội), gốm Thổ Chu (Hải Dương),… ở những vết lửa, những tạo hình bình gốm cũng như hoa văn mang đậm bản sắc Champa. Chính vì vậy mà gốm Bàu Trúc Ninh Thuận có một chỗ đứng riêng biệt và phân biệt hoàn toàn với các dòng gốm khác mà không cần phải “đóng mộc chứng nhận”.
Điều làm nên sự khác biệt của gốm Bàu Trúc, Ninh Thuận đến từ chất đất sét dẻo của lưu vực sông Quao, cách nướng gốm ngoài trời, cách vuốt gốm thẳng không dùng bàn xoay, không có men tráng bên trong lẫn bên ngoài,…Cách làm cổ truyền đó khiến cho gốm Bàu Trúc luôn có cái hồn riêng trong từng sản phẩm, mặc dù nhiệt độ nung của dòng gốm này không thể bằng các dòng gốm khác và gốm thành phẩm là gốm non. Các sản phẩm của làng nghề gốm Bàu Trúc đã và đang thu hút khách du lịch khi đến với Phan Rang - Tháp Chàm, nhiều gia đình sản xuất gốm chỉ cần treo một chiếc biển đơn sơ để nhận làm các công trình nghệ thuật bằng sản phẩm gốm là làm không hết việc và suốt ngày nườm nượp khách ghé thăm.
Vũ Thắng


Các tin mới
Các tin đã đăng
Xem tin theo ngày:  
Tin nổi bật